Lịch sử hình thành và các giá trị của di tích

Làng Bùi có lịch sử lâu đời, gắn liền với quá trình khai phá vùng đất ven biển Thanh Hóa từ thời các triều đại phong kiến. Theo các tài liệu địa phương, cư dân nơi đây đã định cư, khai hoang lấn biển từ rất sớm, đặc biệt phát triển mạnh mẽ từ thời nhà Trần với chính sách khuyến khích khẩn hoang, đắp đê chống lũ. Chính trong bối cảnh ấy, đình làng Bùi ra đời như một biểu tượng tâm linh, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng.

Đình thờ Cao Sơn Tôn thần – vị thần tướng tài giỏi thời Hùng Vương, người có công dạy dân trị thủy, khai hoang mở mang bờ cõi. Bên cạnh đó, đình còn phối thờ Nguyễn Xuân Mậu – một trong những bậc tiền nhân có công khai phá, định cư và hình thành cộng đồng cư dân ven biển Thanh Hóa. Sự kết hợp giữa tín ngưỡng Thành hoàng bản địa và thờ các bậc tiền hiền đã tạo nên giá trị lịch sử đặc biệt cho di tích.

Mỗi dịp Tết đến Xuân về,  Đình chùa làng Bùi trở nên đông đúc hơn bao giờ hết.

Quần thể đình - chùa làng Bùi được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 167/QĐ-UBND ngày 17/01/2011 của UBND tỉnh Thanh Hóa. Đây là một quần thể kiến trúc cổ độc đáo, hiếm có khi đình và chùa (tên chữ là Chùa Hưng Thống) nằm chung trong một không gian linh thiêng, hòa quyện giữa tín ngưỡng thờ Thành hoàng và Phật giáo. Chùa nằm phía sau đình, cạnh chợ Bùi – tạo thành một cụm kiến trúc hài hòa, vừa cổ kính vừa gần gũi với đời sống dân dã.

Dù trải qua nhiều biến cố lịch sử, chiến tranh và thời gian, đình - chùa làng Bùi vẫn giữ được những nét kiến trúc truyền thống đặc trưng của đình làng Việt Nam. Công trình mang bố cục cổ điển với các hạng mục chính: tiền tế, hậu cung, sân đình rộng rãi, cùng hệ thống cột gỗ lim chắc chắn, mái cong vút. Các chi tiết chạm khắc gỗ tinh xảo, hoa văn rồng phượng, lá lật... thể hiện trình độ thủ công mỹ nghệ cao của các thế hệ thợ làng xưa. Điểm đặc biệt là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc đình (mang tính cộng đồng, thờ tự Thành hoàng) và chùa (không gian Phật giáo thanh tịnh). Điều này phản ánh đặc trưng văn hóa đa tín ngưỡng của người Việt: vừa trọng nghĩa tình làng xóm, vừa hướng tới sự an lạc tâm hồn.

Hồn quê Tết nằm trong quần thể

Chợ Bùi Quảng Giao gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của làng Bùi – một làng cổ có từ thời nhà Lý, khi vùng đất này còn hoang sơ nhưng đã mang vẻ sầm uất, thanh bình.
Theo các tài liệu lịch sử và nghiên cứu địa phương (như sách "Làng cổ truyền Thanh Hóa" của nhà nghiên cứu Đào Thị Châu), Làng Bùi có cấu trúc xóm rõ ràng từ đầu thế kỷ XX: gồm năm xóm Sau, Trước, Giữa, Mả và Chợ. Sự tồn tại của xóm Chợ cho thấy chợ đã hình thành từ rất sớm, ít nhất từ thế kỷ XIX hoặc trước đó, nằm ngay trong làng nhưng không chỉ phục vụ nội bộ mà là trung tâm giao thương cho cả vùng

Ngày nay, chợ Bùi không ồn ào đèn màu lấp lánh như chợ đêm trung tâm, không sầm uất hàng quán ven biển, mà là cái nhộn nhịp mộc mạc, gần gũi của một phiên chợ làng quê ven biển – nơi Tết về bằng những món quà giản dị từ ruộng đồng và biển cả.

Từ sáng sớm, khi mặt trời vừa ló rạng sau rặng phi lao ven đường, người dân từ các thôn xóm đã dắt díu nhau ra chợ. Tiếng rao hàng lanh lảnh hòa quyện với tiếng cười nói rộn ràng: “Bánh chưng xanh đây!”, “Mứt gừng nóng hổi!”, “Cá biển tươi rói vừa kéo lưới về!”. Những sạp hàng tre nứa đơn sơ bày san sát: bánh chưng gói lá dong vuông vức, dưa hành muối chua giòn tan, mứt bí vàng óng, thịt mỡ trắng ngần xếp tầng tầng lớp lớp. Bên cạnh là những bó rau cần, rau muống, rau cải từ những mẫu ruộng ven biển, và đặc biệt – những thúng tôm, ghẹ, mực tươi rói còn giãy đành đạch, mang theo vị mặn mòi của sóng biển Nam Sầm Sơn.

Vào mỗi dịp Xuân về, người dân thường đến nhà những Thầy Đồ, những người hay chữ để xin chữ về treo như một bức tranh, vừa là vật trang trí nhưng cũng vừa là món ăn tinh thần.

Chợ Bùi không lớn, chỉ là một khoảng sân rộng cạnh đình làng cổ kính – nơi vừa được động thổ tu bổ tôn tạo giai đoạn 2025-2030, gắn liền với lịch sử khai khẩn vùng đất ven biển. Thế nhưng, chính sự giản dị ấy lại làm nên sức hút lạ kỳ. Người dân địa phương bảo nhau: “Tết mà không ra chợ Bùi thì chưa thấy Tết về thật sự”. Trẻ con chạy nhảy, tay cầm que kẹo mè xửng, mắt dán vào những cành đào, cành mai nhỏ xinh được bà con mang từ vùng núi về. Các bà, các mẹ tất bật chọn mua lá dong, lạt tre để gói bánh, chọn mua con gà mái tơ béo mũm để cúng tổ tiên. Đàn ông thì dừng chân bên sạp rượu cần, rượu Làng Bùi, cười nói rôm rả về vụ mùa bội thu và chuyến biển may mắn đầu năm mới.

Không khí Tết ở đây còn đậm đà bởi những nét truyền thống được gìn giữ qua bao đời. Gần đình làng, một nhóm nghệ nhân cao niên đang hát xẩm hay tiếng trống chầu vang vọng như nhắc nhở rằng Tết không chỉ là ăn uống mà còn là sum vầy, là nhớ về cội nguồn. Những người con xa quê từ Hà Nội, từ TP.HCM trở về, bước chân vào chợ liền thấy lòng ấm áp lạ thường – cái ấm của tình làng nghĩa xóm, của mùi khói bếp từ những ngôi nhà tranh vách đất ven biển.

Hát xẩm, nét văn hóa dân gian vẫn còn được giữ lại tại Làng Bùi.

Giữa dòng người tấp nập, vẫn có những câu chuyện xúc động. Chị Lan – một người con gái Làng Bùi lấy chồng xa – trở về sau nhiều năm, tay xách nách mang túi quà, mắt đỏ hoe khi thấy mẹ già vẫn ngồi bán bó rau muống quen thuộc: “Con về rồi mẹ ơi, Tết này con ở nhà gói bánh với mẹ”. Những phần quà Tết giản dị – chiếc phong bao lì xì, cái bánh chưng mẹ gói, con cá biển cha đánh bắt – trở thành món quà quý giá nhất, đong đầy tình thân.

Chợ Bùi hôm nay không chỉ là nơi mua bán, mà còn là nơi lưu giữ hồn cốt Tết quê hương giữa vùng đất mới Nam Sầm Sơn – nơi giao thoa giữa truyền thống làng quê và nhịp sống du lịch biển hiện đại. Dù phường mới thành lập từ năm 2025, mang theo bao thay đổi, nhưng cái Tết mộc mạc, chân chất của chợ làng vẫn vẹn nguyên, như lời nhắc nhở rằng: dù đi đâu, về đâu, Tết vẫn là Tết – là sum vầy, là bình yên, là những điều giản dị nhất làm nên hạnh phúc.

Đình - chùa làng Bùi Quảng Giao không chỉ là một công trình kiến trúc cổ kính, mà còn là biểu tượng của lòng tri ân, của sự gắn bó máu thịt giữa con người với quê hương. Trong hành trình phát triển của vùng đất ven biển Thanh Hóa, di tích này xứng đáng được trân trọng, bảo vệ và phát huy để mãi là niềm tự hào của người dân địa phương.